සීතාවක රාජධානිය යනු ඉතිහාසයෙන් සැඟවී ගියත් එහි ගෞරවනීය හා අමරණීය ඉතිහාසය කිසිදා මැකී නොයන ප්රදේශයකි. විශේෂයෙන් 1521 වසරේ සිදුවූ විජයබා කොල්ලයෙන් පසු මායාදුන්නේ කුමරු සීතාවක ප්රදේශයේ බලය ස්ථාපිත කරමින් දැවැන්ත රණශූර නායකයෙකු ලෙස රාජධානිය ගොඩනැගීය. ඔහුගේ වැඩිමහල් සහෝදරයන් වූ බුවනෙකබාහු රජු සහ රයිගම් බණ්ඩාර ද එවකට විවිධ ප්රදේශවල පාලන කටයුතු සිදු කළහ. බුවනෙකබාහු රජු කෝට්ටේ රාජධානියේ පාලනය කරමින් පෘතුගීසීන් සමඟ සබඳතා පවත්වාගෙන ගිය අතර ඔවුන්ගේ සහයද ලබාගත් බව සඳහන් වේ. එම නිසා ඔහු පෘතුගීසී හිතවාදියෙකු ලෙසද ඉතිහාසයේ සදහන් වේ. එයට විරුද්ධව මායාදුන්නේ රජු ස්වදේශීය ස්වාධීන පාලන අදහස් ඇතිව පෘතුගීසී බලයට දැඩිව විරුද්ධව සටන් කළ පාලකයෙකි.
මායාදුන්නේ රජුගේ පුත් සීතාවක රාජසිංහ කුමරු, ටිකිරි බණ්ඩාර ලෙසද හැඳින්වූ අතර, පියාගේ මරණින් පසු රාජධානියේ පාලකයා බවට පත්විය. ඔහු කුඩා වයසින්ම සටන් ක්ෂේත්රයට පිවිසි අතර සීතාවක රාජධානිය විශාල බලවත් රාජ්යයක් බවට පත් කළේය. ඔහු අංගම්, ඉලංගම් සහ ආයුධ සටන් ක්රම මෙන්ම වෙදකම හා යන්ත්ර මන්ත්ර දැනුමද ඇති සටන් ශූරයෙකු ලෙස ප්රසිද්ධියට පත්විය. විශේෂයෙන් මුල්ලේරියාවේදී පෘතුගීසි සේනාවට එරෙහිව ලබාගත් ජයග්රහණය ඔහුගේ යුධ කුසලතාවය පිළිබඳ ප්රධාන සාක්ෂියක් ලෙස සැලකේ.
සීතාවක රාජසිංහ රජු පිළිබඳව ඉතිහාසයේ විවිධ මත පවතී. සමහර ඉතිහාස ග්රන්ථ ඔහු පීතෘ ඝාතකයෙකු හා ආගම්විරෝධියෙකු ලෙස විස්තර කළද, භූමිය තුළ ඇති සාක්ෂි එම මතයට සම්පූර්ණයෙන් එකඟ නොවේ. ඔහු සමන් දේවාල, පත්තිනි දේවාල වැනි ආගමික ස්ථාන රැසක් සංවර්ධනය කළ බවද සඳහන් වේ. එමෙන්ම ඔහුගේ කාලයේදී බෞද්ධ සහ හින්දු ආගමික ස්ථාන සඳහා ගෞරවය දක්වා ඇති බවද දැක්විය හැක.
මැදගොඩ පත්තිනි දේවාලය සම්බන්ධවද විවිධ ජනප්රවාද පවතී. එක් මතයක් අනුව රජුගේ බිරිඳගේ මරණය සිහිපත් කිරීම සඳහා එය ඉදිකරන ලද බවත්, තවත් මතයක් අනුව රජුගේ ගමන් මාර්ගයකදී සිදු වූ ආශ්චර්යමත් සිදුවීමකට පසුව එය ගොඩනැගූ බවත් කියැවේ. ඒවායේ නිවැරදි බව පිළිබඳ විවිධ අදහස් පවතී.
බැරැන්ඩි කෝවිල පිළිබඳවද විවිධ ඉතිහාස මත පවතින අතර, එය දකුණු ඉන්දියානු වාස්තු විද්යා ශෛලියට සමාන කැටයම් සහ නිර්මාණාත්මක ලක්ෂණ දැක්වීමෙන් එය පැරණි සංස්කෘතික සබඳතාවක් පෙන්වයි. එය බහිරව දේවියට හෝ කාලි දේවියට සම්බන්ධ දේවාලයක් ලෙසද විවිධ මතයන් ඇත.
සීතාවක රාජසිංහ රජු පෘතුගීසීන්ට දැඩිව විරුද්ධව සටන් කළ බලවත් පාලකයෙකු වූ අතර ඔහුගේ රාජ්යය කෝට්ටේ සිට කන්ද උඩරට දක්වා විහිදී ගියේය. ඔහුගේ යුධ නායකත්වය හා රාජ්ය විස්තාරණය හේතුවෙන් එවකට සියලුම පාර්ශ්ව ඔහුට විරුද්ධ විය. එසේ වුවද ඔහු කිසි විටෙකත් තම සටන්කාමීත්වය අත්හැර නැත.
ඉතිහාසයේ ඔහු පිළිබඳව විවිධ විදේශීය වාර්තාකරුවන් විසින් විවිධ ආකාරයේ විස්තර ඉදිරිපත් කර ඇතත්, එම විස්තර සියල්ලම එකම අර්ථයකින් සත්යය නියෝජනය නොකරන බව අද බොහෝ පර්යේෂකයන්ගේ අදහසයි. එබැවින් සීතාවක රාජධානිය සහ එහි රණශූර පාලකයන් පිළිබඳව නිවැරදි අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට භූමිය පරීක්ෂා කිරීම හා ස්ථානීය සාක්ෂි විමර්ශනය කිරීම ඉතා වැදගත් වේ.
සීතාවක රාජධානිය ශ්රී ලංකා ඉතිහාසයේ අතිශය වැදගත් හා ශක්තිමත් රාජ්යයක් වූ අතර එහි සැඟවුණු ඉතිහාසය පිළිබඳව නැවතත් ගැඹුරින් අධ්යයනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
